Әйел-продюсерлер: ғажапжетілік

Қазақстан киносының тарихы әйел продюсерлердің әуелде режиссер күйеулерінің «тірегі» ретінде бастап, көп ұзамай кино үдерісінің нағыз сәулетшілеріне айналғанын көрсетеді. Солай олар халықаралық байланыстар орнатып, дебюттік жобаларды жүргізіп, бірлескен өнімдерді қалыптастырды, тұрақты продакшн модельдерін жасады, ірі компаниялардың CEO-сына дейін көтерілді. Бәлкім, ең басты парадокс та осында шығар: тәуекелі мен жауапкершілігіне қарай «әйелге тән емес» саналып келген бұл мамандық қазақ киносында дәл әйел көшбасшылығы айқын көрінетін кеңістікке айналды. Бүгін біз Қазақстандағы жеті табысты әйел продюсер туралы сөз қозғаймыз.

1990-жылдары Қазақстанда продюсерлік институты кәдімгідей нөлден бастап қалыптасты. Қаржыландыру жоқтың қасы еді, нарық енді ғана құрылып жатқан, ал авторлық кино күнкөріс қамымен арпалысты. Дәл осындай кезеңде бұл салаға әйелдер келе бастады. Алғашында олар режиссерлердің жары ретінде күйеулеріне сүйеніш болды: Гульмира Апрымова – Серик Апрымовқа, Алёна Гордеева – Амир Қаракуловқа. Әуелде олар дайындық кезеңінде, кастинг барысында көмектессе, кейін түсірілім алаңындағы жұмысқа араласты, ал кейбірі халықаралық деңгейдегі байланыстарды да өз мойнына алды. Осындай жандардың қатарына режиссер Дәрежан Өмірбаевтың жары Лимара Жексембаеваны да қосуға болады.

Лимара Жексембаева: халықаралық табысқа бастайтын стратегия

Дәрежан Өмірбаев фильмдерінің өндірісіне қолғабыс етуден бастаған Лимара Жексембаева уақыт өте келе оның халықаралық табысының негізгі қозғаушы күшіне айналды. «Кардиограмма» (1995) – Венеция кинофестивалінің байқау бағдарламасына енген алғашқы қазақстандық фильм. «Киллер» (1998) – Канндағы «Особый взгляд» бағдарламасының Гран-при жүлдесін иеленді. Ал «Дорога» (2001) – әлемдік прокатқа шыққан халықаралық бірлескен өнім. Соның нәтижесінде Өмірбаев «Қазақ жаңа толқыны» буынынан шыққан, шетелде ең кең танылған қазақстандық режиссерлердің біріне айналды.

2001 жылы Жексембаева «Қадам» студиясының тізгінін қолға алып, келесі маңызды қадамға көшті – жаңа буын режиссерлерінің қалыптасуына жол ашты. Дәл оның продюсерлік қолдауының арқасында Нариман Туребаевтың «Антиромантика» қысқаметражды фильмі Канн фестивалінің байқауына өтіп, Анжеде Гран-при иеленіп, ARTE телеарнасымен келісімшартқа отырды. Одан кейін Ерлан Нұрмұхамбетовтың «Похищение невесты» («Оберхаузен»), Мұхаммед Мамырбековтың «Молоко для кошки», Ержан Рустембековтың «Подруга» фильмдері жарыққа шықты.

Жексембаева фильмдерге жай ғана продюсер болған жоқ – ол халықаралық стратегия құрды. Оның толықметражды жобаларының бәрі батыстық серіктестермен бірлескен өнім аясында түсірілді. Көптеген жас режиссер үшін дәл осы Жексембаева үлкен кино әлеміне бастайтын негізгі көпірге айналды.

Алия Увальжанова: бизнеске сүйенген продюсер

Егер 1990-жылдары продюсерлік дағдарыс жағдайында қалыптасса, 2000-жылдары бұл мамандық біртіндеп жүйелі сипат ала бастады. Міне, дәл осы кезеңде продюсерліктің жаңа үлгісі көрінді – бизнес-білімі бар продюсер.

Алия Увальжанова кино саласына басқару ортасынан келді, оның бизнес-басқару бойынша MBA дәрежесі бар. Кинодағы алғашқы ірі қадамы – «Лики Евразии» деректі циклі еді. Бұл жоба ұлт тұлғалары Абай Құнанбаев, Шоқан Уәлиханов, Қаныш Сәтбаев, Мұхамеджан Тынышбаев, Олжас Сүлейменов туралы бес ауқымды экрандық портреттен тұрды. Жоба IX Еуразиялық телефорумның Гран-при жүлдесін жеңіп алды (2006).

Одан кейін көркем киноға бет бұрды. «Боз Салқын» (2007, Қазақстан – Қырғызстан) – фестивальдерде жоғары бағаланған халықаралық бірлескен өнім. «Подарок Сталину» (2008) – Пусан кинофестивалінің ашылу фильміне айналған туынды. Қазақ даласындағы ядролық сынақтардың салдары туралы бұл драмалық хикая 16 Гран-при иеленіп, Нью-Йорк, Бостон, Вашингтон, Берлин, Рим қалаларындағы фестивальдердің ашылу фильмі болды, сондай-ақ әлемдік кітапханалар мен музейлер қорына өтті. Бұл енді жай ғана фестивальдерге қатысу емес, елдің тарихи жадын жаһандық кеңістікке шығару еді.

2012 жылы Увальжанова ұлттық прокатта қомақты көрермен жинаған «Жаужүрек мың бала» ірі тарихи жобасының продюсері болды. Сонымен қатар ол өндіріске жаңа технологияларды енгізе отырып, «Город мечты», «Жаным», «Скорая помощь», «Алматы жүрегімде» секілді табысты телехикаяларды дүниеге әкелді.

Қазақстан мен Жапонияның бірлескен «Ақтастағы Акико» (2024) фильмі Қазақстанда қалып қойған жапон соғыс тұтқынының тағдыры туралы баяндайды және Жапониядағы премьерасында үлкен резонанс тудырды. Алия Увальжанова – трансұлттық аудиторияға және жұмсақ мәдени дипломатияға бағдарланған продюсерлік стратегияның айқын үлгісі.

Гульнара Сарсенова: «Азияның үздік продюсері» атағының иегері

Гульнара Сарсенова қазақстандық киноға шығармашылық ортадан емес, бизнес саласынан келді – оның стилін айқындаған да дәл осы тәжірибе болды. 2004 жылы ол Eurasia Film Production компаниясын құрып, бірден өршіл стратегия ұсынды: ТМД кеңістігінде фильмдер өндіріп, оларды халықаралық нарыққа шығару, сондай-ақ жетекші батыс продюсерлері мен дистрибьюторларын осы үдеріске тарту. 2000-жылдардың басында бұл батыл сын-тегеурін сияқты естілсе, бүгін дәл есепке құрылған ұстаным ретінде көрінеді.

Сурет — Forbes.kz

2008 жыл Сарсенова үшін серпінді кезең болды. «Монгол» фильмі «Шетел тіліндегі үздік фильм» аталымы бойынша «Оскар» сыйлығы үміткерлерінің шорт-парағына енді. Сол жылы «Тюльпан» Канндағы «Особый взгляд» бағдарламасының бас жүлдесін иеленді. Бір жылдың ішінде осындай екі ірі жетістікке қол жеткізгені үшін Гульнара Сарсенова Оңтүстік Кореяның Пусан қаласында өткен кинофестивальде «Жылдың үздік продюсері» құрметті марапаты берілді. Қазақстандық продюсер үшін бұл – халықаралық жоғары лигаға шыққанмен тең еді.

Одан кейін халықаралық бірлескен өндірістегі белсенді жұмыс жалғасты: неміс-түрік «Базар» (2008), Берлин кинофестивалінің байқау бағдарламасында көрсетілген америкалық «В электрическом тумане» (2009) жобасы. Осылайша Сарсенова қазақстандық капитал мен кәсіби сараптаманы жаһандық нарыққа кіріктіре алатын продюсер ретіндегі беделін бекемдеді.

Келесі алып жеңіс – Сергей Дворцевойдың «Айка» фильмі (2018), Канн негізгі байқауының қатысушысы. Бұл фильм тарихқа енді: Самал Еслямова «Үздік әйел рөлі» жүлдесін алып, Қазақстан алғаш рет осындай марапатқа ие болды. Бұл жай ғана фестивальдік табыс емес, ел киносының жаңа деңгейге көтерілгенін көрсеткен серпіліс болды.

2019–2021 жылдары Сарсенова Ұлттық киноны қолдау мемлекеттік орталығын басқарды. Осы қысқа уақыт ішінде ол мемлекеттік продюсерліктің заманауи үлгісі қалай жұмыс істей алатынын көрсетті: ашық питчингтер, іріктеудің түсінікті өлшемшарттары, жүйелі халықаралық стратегия. Реформаны толық аяқтау мүмкін болмады, дегенмен дәл осы кезеңде «Дос-Мұқасан», «Паралимпиец» және басқа да маңызды киножобалар іске қосылып, кейін халықтық хитке айналды.

Бүгінде Гульнара Сарсенова тәуелсіз продюсер ретінде жұмысын жалғастырып, жанрлық ізденісті де көрсетеді: әскери-патриоттық «Нартай» (2022), мелодрама «Мне тебя обещали» (2023), фантастикалық трагикомедия «Sasyq» (2025). Соңғы фильмді Стивен Спилбергтің «Инопланетянин» туындысына өзінше берілген жауап деуге болады: бөтен ғаламшардан келген тіршілік иесі қазіргі Қазақстанда өзін қалай сезінер еді? Жанрлық ерекшелігіне қарамастан, фильм 20-дан астам халықаралық жүлде иеленді. Демек, Гульнара Сарсенова фильмдерінің әлемдік сапары әлі де жалғасып жатыр.

Баян Алагөзова: коммерциялық киноны қалыптастырған продюсер

Осыған дейін сөз болған продюсерлер халықаралық фестивальдік стратегияны дамытса, Баян Алагөзова Қазақстандағы көпшілікке арналған коммерциялық кино нарығын іс жүзінде қалыптастырды.

Ол бұл индустрияға актриса ретінде келіп, «Станция любви» (1993) фильмінде басты рөлді сомдап бірден танымал болды. Алайда 1990-жылдары елде кино прокатының жүйесі әлі қалыптаса қоймағандықтан, ол «На шпильке» секілді әйелдерге арналған бағдарламалардың тележүргізушісі болды. 2006 жылы Баян «Кеш You» музыкалық тобының продюсеріне айналып, әнші ретінде де бірнеше ән жазды. Музыка индустриясындағы осы тәжірибесі кейін «Коктейль для звезды» (2010) фильмінде көрініс тапты. Бұл – сахнаны аңсайтын шет аймақтың қызы туралы, оның жолын музыкалық продюсер ашып беретін кино. Сол продюсер рөлін Баянның өзі ойнады. Фильм күтпеген жерден қомақты касса жинап, қазақстандық көрерменнің отандық өнім үшін ақша төлеуге дайын екенін көрсетті.

Одан кейін коммерциялық тұрғыдан табысты жобалар легі жалғасты: «Осторожно, корова!» (2014), «Сиситай» (2018), «Станция судьбы» (2018). Бірақ одан да үлкен табысқа телехикаялар жетті – «Любовь тракториста» (2013), «Чужие дети» (2016) және басқа да жобалар. Телевизия мамандарының арасында «егер телехикаяның продюсері – Баян болса, жоғары рейтингке кепіл бар» деген пікір қалыптасты.

Авторлық кино ұзақ уақыт үстемдік еткен қазақ киноиндустриясында ол ұлттық өнімнің де коммерциялық тұрғыдан табысты бола алатынын дәлелдеді. Баян киноны ғана емес, поп-индустрияны да қатар дамытып, музыка, телевидение және кинопрокат арасындағы синергияны шебер түрде құрды.

Ал 2022 жылы ол әйелдерге жасалатын зорлық-зомбылық туралы «Бақыт» әлеуметтік драмасының продюсері болды. Фильм Берлин кинофестивалінің «Панорама» бағдарламасында көрсетіліп, жүлдеге ие болды.

Оның продюсерлігі – аудиторияны, кассаны және медиа нарығын жүйелі түсінудің үлгісі. Дәл осындай тұлғалардың арқасында қазақстандық кино  мәдени құбылыс қана емес, толыққанды индустрияға айналды.

Юлия Ким: халықаралық ықпалдастық продюсері

Юлия Ким Қазақстанда туған. Қазір ол Парижде тұрып, Еуропа мен Орталық Азияның тоғысқан тұсында продюсер, куратор және халықаралық ынтымақтастық стратегиясын қалыптастырушы маман ретінде еңбек етіп жүр.

Оның мансабы 2011 жылы «Қазақфильмде» басталды. Онда ол халықаралық ынтымақтастыққа жауап беріп, «Еуразия» кинофестивалін ұйымдастыруға атсалысты. Бұл маңызды кезең болды: ұлттық киноны фестивальдер мен нарықтарда ілгерілету оған жаһандық киноиндустрияның ішкі механизмдерін – питчингтен бастап бірлескен өндірістік келісімдерге дейін – терең түсінуге мүмкіндік берді.

2015 жылы Ким келесі қадамға барып, East Wind Production компаниясын құрды. Бұл – Қазақстанмен бірлескен халықаралық бірлескен өндірістерге арналған платформа. Оның стратегиясы айқын еді: фестивальдерге жай ғана қатысу емес, жүйелі серіктестік орнату.

Оның продюсерлік жұмыстарының қатарында Дәрежан Өмірбаевтың «Поэт», «Последний сеанс» фильмдері, Ерлан Нұрмұхамбетовтың «Конокрады. Дороги времени» туындысы – 2019 жылғы Пусан кинофестивалінің ашылу салтанатының фильмі, сондай-ақ Фархат Шариповтың «18 килогерц» және «Схема» жобалары бар. Бұл туындылар Берлиналеде, Варшавада, Токиода, Лиссабонда, Локарнода көрсетіліп қана қоймай, жүлде де иеленді. «Схема» 2021 жылы Берлиналедегі Generation 14+ бағдарламасының Гран-приін жеңіп алса, «Поэт» 2023 жылы Токиода үздік режиссура үшін марапатталды, ал «18 килогерц» 2020 жылы Варшавада Гран-приге ие болды.

2023 жылдан бері Юлия Ким қырғыз продюсері Алтынай Койчумановамен бірге Post Space Film Camp жобасын іске қосып келеді. Бұл – Қырғызстан тауларында өтетін жыл сайынғы кинокэмп. Мұнда сөз продюсерлік туралы ғана емес, Орталық Азиядағы жаңа буын режиссерлеріне арналған алаң қалыптастыру жайында болып отыр. Шеберлік сабақтары, жобаларды дамыту, өңір ішіндегі көлденең байланыстар – мұның бәрі жаңа мәдени экожүйе құруға бағытталған.

Юлия Ким – жаһандық ойлайтын продюсердің айқын үлгісі. Ол фильмдерді фестивальдерге ертіп апаратын маман ғана емес, халықаралық диалогтың инфрақұрылымын қалыптастырып жүрген тұлға. Бір продюсерлер ішкі нарықты дамытса, енді біреулері кассалық рекорд орнатады. Ал Ким ұзақ мерзімді мақсатпен жұмыс істейді, яғни Орталық Азияны әлемдік киноиндустрияға кіріктіру үшін атсалысуда. Осындай ойыншылар ұлттық киноның фестивальдерге анда-санда ғана қатысатын қонақ болып қалмай, жаһандық үдерістің тұрақты қатысушысына айнала ма, жоқ па – соны айқындайды.

Анар Жунусова: жаңа цифрлық толқынның продюсері

Анар Жунусова – студиялық кабинеттерде емес, жаңа сипаттағы медиакеңістікте қалыптасқан продюсерлер буынының өкілі. Оның кәсіби жолы «Астана ТВ» арнасындағы тележурналистикадан басталды – бұл жылдамдыққа, тәртіпке және аудиториямен жұмыс істеуге баулитын үлкен мектеп болды.

Келесі кезең – продюсерлік продакшн. Ол сериалдарда, соның ішінде «Тайталас» (2017) жобасында желілік продюсер ретінде еңбек етіп, түсірілім үдерісін басқару тәжірибесін меңгерді: кесте, бюджет, команда. Бұл – толыққанды продюсер деңгейіне көтерілу үшін аса қажет іргетас.

Алғашқы толықметражды фильмі – «Финансист. Игра на вылет» (2018). Көпшілік көрерменге бағытталған бұл жоба Жүнісованың коммерциялық сегментте де еркін жұмыс істей алатынын және жанр табиғатын жақсы сезінетінін көрсетті.

Индустрия үшін нағыз сын кезеңі ковид тұсы болды. Дәл осы уақытта Анар Жунусова Salem Social Media компаниясында дағдарысқа қарсы продюсер ретінде танылды. Кинотеатрлар жабылған жағдайда негізгі басымдық веб-сериалдарға берілді – дәл осы форматқа сұраныс күрт артты. «Черный двор», «1286» және өзге де сериалдар ең көп талқыланған онлайн өнімдердің қатарына енді. Бұл цифрлық аудиторияға бет бұрған стратегиялық шешім еді, әрі ол өзін толық ақтады.

Сонымен қатар Жунусова авторлық бастамаларды да қолдап келеді. Ол режиссер Алишер Жадигеровке «Отан» атты шағын бюджетті фильмді жүзеге асыруға көмектесті. Ал 2022 жылғы Қаңтар оқиғаларына арналған «Қайталанбасын» фильмін Анна Чакиртовамен бірлесіп продюсерлеуі маңызды азаматтық ұстанымның көрінісі болды.

2024 жылы Жунусова мен Чакиртова «Приговор» фильмін продюсерледі. Бұл – әлеуметтік маңызы бар драма бола тұра, коммерциялық хитке айналған жоба. Туынды прокатта бір миллиард теңге жинап, оны жылдың ең ірі кассалық табыстарының қатарына шығарды.

Сол жылы Анар Жунусова Unico стриминг платформасының басшылығына келді. Бұл – енді жекелеген фильммен емес, тұтас платформаның контенттік стратегиясымен жұмыс істеу деген сөз. Unico тек контент көрсетіп қана қоймай, елдегі ең көп қаралатын туындылардың қатарына енетін өз телехикаяларын да шығарады. Егер алдыңғы буын Қазақстан киносын фестиваль алаңдарына алып шықса, Анар Жунусова тиесілі жаңа буын продюсерлері елдің ішкі нарығы мен цифрлық аудиториясын қалыптастырып жатыр.

Дариға Бадықова: халық хиттерін дүниеге әкелетін продюсер

Дариға Бадықова – екінші пландағы актрисаның миллиардер-продюсерге айналуының сирек мысалдарының бірі.

Кең аудитория оны алғаш рет «Бизнес по-казахски» (2016) комедиясынан есте сақтады. Күлкілі де сүйкімді екінші пландағы кейіпкер ретінде ол франшизаға табиғи сіңісіп кетті де, кейін оның Америка, Корея, Үндістан, Бразилиядағы жалғастарының барлығына жуығында бой көрсетті. Осылайша Бадықова көпшілік киносының танымал жүзіне, жарқын екінші пландағы актрисаға айналды.

Алайда 2023 жылы ол ойын ережесін өзгертті. «Таптым-ау сені» фильмі оның продюсерлік дебюті ғана емес, аудиторияның сұранысын дәл тапқан стратегиялық жоба болды. Бадықова бұл жолы продюсер болып қана қоймай, басты рөлді де өзі сомдады. Дәл осы фильмде қазақстандық көпшілік киносы ұзақ уақыт бойы айналып өткен нәрсе алдыңғы қатарға шықты: оқиғаның өзегінде – жарқыраған сұлулық иесі емес, «қарапайым» әйел. Толықша келген, жас қыз емес, ел ішінен шыққан, бірақ мінезі бар, ерік-жігері мықты, бақытқа лайық жан. Оның кейіпкері «ақ боз атты ханзаданы» күтіп отырмайды. Ол өз тағдырын өзі жасайды, тіпті ер адамға өзі сөз салып, ойынның шартын өзі белгілейді. Бұл таптаурындарға тасталған ашық сын еді, ал көрермен болса оған ризашылықпен жауап берді. Фильм прокатта бір миллиард теңге жинап, Бадықованы бір сәтте жай танымал актриса емес, миллиардтық касса жасаған продюсер дәрежесіне көтерді.

Келесі жобасы – «Ыстық ұя» («Родной очаг») фильмі бұл бағытты одан әрі тереңдете түсті. Мұнда оның кейіпкері үлкен отбасының өзегіне айналған, іс жүзінде матриарх бейнесінде көрінеді. Егер «Таптым-ау сені» жеке жеңістің хикаясы болса, «Ыстық ұя» отбасындағы биліктің жаңа моделін – әйелдің мығым үстем рөлін алға шығарады.

Бадықованың продюсерлік түйсігі қарапайым, бірақ дәл есепке негізделген: көрермен мінсіз кейіпкерлерден шаршады. Ол экраннан әлсіздігімен, жасымен, мінезімен, күрделі тағдырымен бірге өзін көргісі келеді. Бадықова киноиндустрия ұзақ уақыт елемей келген сол «алтын өзекті» тапты: халыққа жақын, танымал, өмірдің өзінен алынған киноға деген сұранысты. Сөйтіп оны нақты бизнес-модельге айналдырды.

Егер фестивальдік продюсерлер халықаралық бедел үшін, ал цифрлық продюсерлер платформалар үшін жұмыс істесе, Дариға Бадықова аудиториямен эмоционалдық келісімге сүйеніп еңбек етеді. Осы мағынада ол – шын мәніндегі халық киносының продюсері.

1990-жылдары әйелдердің продюсерлікке келуі көбіне мәжбүрлі қадам, дағдарыс кезіндегі авторлық киноны аман сақтап қалудың жолы ретінде қабылданды. Ал отыз жыл өткен соң олар фестивальдік жеңістерді басқарып, миллиардтық жобаларды іске қосып, стриминг платформалары мен мемлекеттік құрылымдарға жетекшілік етіп отыр.

Бұл жай ғана мансаптық эволюция емес. Бұл – тұтас индустрияның өзгеруі. Фактілердің өзі көп жайтты аңғартады: соңғы жылдардағы ең ірі жеңістер, ең батыл эксперименттер және ең жоғары кассалық серпілістер әйел продюсерлердің есімімен тікелей байланысты.

Олар киноиндустрияда жай ғана бар емес – оның ырғағын айқындап отыр.