«Бітім»: қазақ-испан бірлескен жобасы неге жылдың айтулы тұсаукесеріне айналмады?
Наурыздың 4-ші жұлдызында испандық Netflix платформасында «Бітім» (La tregua) фильмінің онлайн-премьерасы өтті. Алайда бұдан бірнеше күн бұрын Испания мен Қазақстанның бірлескен туындысы ретінде түсірілген «Гойя» марапаттау рәсімінде сәтсіздікке ұшырап, небәрі бір ғана номинацияға ие болып, бәрібір де сол санатта жеңіске жете алмады. Фильмнің осы бір мардымсыз көрсеткіші жаз бен күзде әдейі қыздырыла насихатталған пафосқа аса қайшы көрінеді.
Еске сала кетейік, «Бітім» (түпнұсқа атауы – La tregua, орыс тіліндегі прокаттық нұсқасы – «Перемирие», ал ағылшынша атауы – The Truce) – Netflix үшін түсірілген испаниялық Plano a Plano компаниясының қазақстандық Amanat Capital және Umai Film продюсерлерімен бірлесіп жасаған жобасы. Оқиға желісі 1940–50 жылдары Қарағандыдағы түзету-еңбек лагерінде өрбиді: сталиндік қуғын-сүргін мен Екінші дүниежүзілік соғыс кезеңінде мұнда аз емес испан азаматтары түскен. Әуелі – Франсиско Франконың Азамат соғысындағы жеңісінен кейін КСРО-ға қоныс аударған республикашылдар, кейін – фашистердің «Көк дивизиясы» құрамында болған, тіпті Ленинград түбіндегі шайқастарға да қатысқан тұтқын еріктілер.
Тіпті түсірілім жұмыстарының Испанияда өткеніне қарамастан Қазақстанда «Бітім» фильміне бірден-ақ ерекше назар аударылды. Мұның себебі түсінікті еді – тақырып пен отандық тараптың ауқымды қатысуы бұл – тек продюсерлік деңгейде ғана емес, актерлік құрамда да көрінді. Фильмдегі екінші пландағы рөлдерді Дина Тасбулатова, Алтынай Нөгербек, Сергей Уфимцев және Фараби Аккозов сомдаған.
Ақпараттық қызу талқылаудың шарықтау шегі тамыз бен қазан айларына тұспа-тұс келді. Жазда Алматыда жобаның қазақстандық қатысушыларымен кездесу ұйымдастырылып, испаниялық командамен онлайн-әңгіме өтті, ал күзде фильм Сан-Себастьян кинофестивалінде көрсетіліп (дегенмен негізгі байқауда емес, RTVE Galas демеушілік бағдарламасы аясында), содан кейін екі елде де прокатқа шықты.
Өздерінің пресс-релиздерінде «Бітім» авторлары фильмнің Испанияның ұлттық (әрі беделді) «Гойя» киносыйлығына (француздардың «Сезары» мен британдық BAFTA-ның аналогы саналатын) қатысатынын арнайы атап өткен еді. Алайда туындыны көргеннен кейін, мұндай деңгейдегі (ашығын айтқанда, орта деңгей) фильм көп номинация алады дегенге күмән пайда болды. Дегенмен бір-ақ номинацияның болатынын, әрі оның да «ең үздік грим және шаш үлгісі» санатынан шығатынын күтпедім. Ең құрығанда Виктор Рейестің музыкасын да атап өтуге болады. Бірақ, шамасы, сонымен тамам болды.
Прокатта да фильмнің жолы болмады. Отаны Испанияда ол небәрі 134 мың доллар жинаса, Қазақстанда да шамамен сонша кіріс қосқан. Біздің кинотеатрларда «Бітім» 44,5 млн теңгемен бастап, алайда екінші аптада түсім үш есеге құлдырап, содан кейін фильм кассалық айналымнан шығып қалды.
Қорытындылай келе фильм прокатта да құрдымға кетіп, марапат тұрғысынан да жетістікке жетпеді. Ендеше, режиссері («Қағаз үй» сериалымен танылған) Мигель Анхель Вивас түсірген, басты рөлдерде сол сериалдың жұлдыздарының бірі Мигель Эрран мен испанның тағы бір белгілі актері Арон Пипер ойнаған туындыны не сүріндірді? Шынын айтқанда, дерлік бәрі.
Оқиға желісінен бастайық. Барынша үстірт әрі кей тұста тіпті біркелкі үлгімен берілген. Ең алғашқы сахнаның өзі — барып тұрған клише. Титықтаған тұтқындар боранды да жаңбырлы ауа райына көнбей, лагерьге қарай айдалып келеді. Одан кейін де оқиғаны баяндау дәл осы сарында жалғасады. Әрине, егер қызық та есте қаларлық кейіпкерлер болғанда, мұның бәріне көз жұма қарауға болар еді. Бірақ ондай кейіпкерлер бұл фильмде жоқ. Лагерьдің бірде-бір тұрғыны туралы біз, шын мәнінде, ештеңе білмейміз де, білме алмаймыз да, тек өте қысқа, үстірт, көзге ілінер-ілінбес детальдармен шектеледі. Сондықтан фильмдегі шынымен «тірі» сезілетін жалғыз көрініс бұл – тұтқындардың бірі екіншісінің әйелін ауызша сипаттама бойынша қағазға түсіретін сәт. Бұл әсерлі, әдемі, шынайы көрініс еді, өйткені дәл осы жерде оқиға да, сезім де бар.
Фильмнің хронометражы да аз емес еді. Испания прокатында фильм екі жарым сағаттан асады, ал бізде, менің мәліметіме сүйенсек, қысқартылған нұсқа шыққан. Тіпті ол қазақстандық актерлер мен актрисаларға тиген кейіпкерлерді жақсырақ ашу үшін қайта монтаждалып та берілген сияқты. Айтпақшы, бұл міндетті ең сәтті атқарған – лагерь басшысын ойнаған Сергей Уфимцев: оның экрандағы уақыты да өзгелерге қарағанда көбірек.
Жалпы монотонды, бірсарынды көріністердің арасынан тағы екі эпизод ерекшеленеді. Оның бірі – шахтада республикашылдар мен фашистердің бетпе-бет келіп, бір-біріне өкпе-ренішін айтып, айыптау сөздерін төгетін сәті болса, екіншісі – Сталин қайтыс болғаннан кейін туған жерге қайтуға рұқсат алуымен аяқталатын кульминация. Дегенмен фильм бойы дәл бір мини-сериал түсіреміз деп жоспарлап, әлдеқайда көп материал түсіріп, кейін бәрін қысып-қысқартып тастағандай бір сезім мазалай береді. Сол себепті көптеген сюжеттік желілер тым жинақы, үзік-үзік әрі ашығын айтқанда түсініксіз көрінеді. Бірақ бұл әсер де алдамшы еді – болашақта сериал көруіміз екіталай.
Қабылдауды қиындататын объективті себептер де бар. Соның бірі «Гойяға» ұсынылған грим болатын. Иә, ол сапалы, десе де аса көп қолданылған (лагерьдің мизансценасына байланысты бұл түсінікті), ал қосалқы кейіпкерлер соншалықты бейнесіз әрі бір-біріне ұқсағандықтан, кадр ішінде оларды көзбен ажырату оңай емес. Бұған дубляж да өз әсерін тигізді.
«Бітім» бастапқыда үш тілдегі, яғни испан, орыс және қазақ тілдеріндегі диалогтармен түсірілген. Алайда біздің прокатқа (испан прокатында қалай болғанын білмеймін) фильмнің екі нұсқасы шықты — біреуі толықтай қазақша, екіншісі толықтай орысша дубляждалған. Бұл онсыз да түсініксіз жерлерді одан әрі шатастырып жіберді: кім, қайда, не үшін, неге деген сұрақтар туындады? Енді «Бітім» Қазақстанда қолжетімді Netflix нұсқасында ерте ме, кеш пе қандай форматта пайда болатынын күтеміз.
