«Сыншылар таңдауы»: «Папа умер в субботу» картинасы неге үздік драма атанды?
Режиссер әрі сценарист Заки Абдрахманованың дебюттік фильмі «Папа умер в субботу» Қазақстан кинокритиктері қауымдастығының жеті жүлдесіне ұсынылғанымен, тек екі мүсіншеге ие болды. Есесіне, «Үздік драма» және «Үздік сценарий» секілді маңызды номинацияларда жеңіске жетті. Қазақстанда көпшілік көре қоймаған бұл қандай фильм? Және оны «Сыншылар таңдауы» сыйлығына қатыстыруға бола ма деген дау неге туындады?
«Папа умер в субботу» — Ресейде оқып, көптен бері сонда тұрып жатқан Заки Абдрахманованың толықметражды дебюті. Көптеген дебюттер сияқты, кем дегенде, олардың үздіктері секілді, бұл да өте жеке кино. Сюжеттің жалпы желісі өз өмірінен алынғанын Закидің өзі бір сұхбатында айтқан. Әрине, ол егжей-тегжейлісін, кейіпкерлер мен диалогтар ойдан шығарылғанын нақтылаған, бірақ басты кейіпкер Айконың прототипі бұл – өзі.
Фильмнің басында Айко көптен бері көрмеген және оған ерекше жылы сезім таныта қоймаған әкесінің қайтыс болғанын біледі. Күтпеген жерден, бәлкім, өзі үшін де күтпеген шешіммен, Айко Мәскеуден Алматыға ұшып келіп, кейін жерлеу рәсіміне жақын маңдағы ауылға баруға бел буады. Әрі аз уақытқа аялдап, анасымен көрісуді, әкесінің қазіргі әйелімен, дәлірек айтқанда, жесірімен және бір әкеден туған сіңлісі мен інісімен танысуды, сондай-ақ тәтесі мен ұмытыла бастаған дәстүрдің қысымын сезінуді көздейді.
«Сыншылар таңдауы» сыйлығының он жылдық тарихында алғаш рет фильмді қазақстандық деп санауға бола ма деген тақырыпта пікірталас туғандай. Себебі картинаның продюсерлерінің басым көпшілігі ресейліктер еді. Олардың қатарында «СТВ» компаниясының негізін қалаған белгілі Сергей Сельянов та бар. Ол кезінде Алексей Балабановтың бір-біріне қарама-қайшы қабылданған фильмдерін де, азиялық киноны да, мысалы, Гука Омарованың «Шиза» және Сергей Дворцевойдың «Тюльпан» картиналарын продюсерлеген. Бұған қоса, көрші елдің кино сайттарында «Папа умер в субботу» Қазақстан туралы ешқандай ескертусіз ресейлік фильм ретінде көрсетілген.
Дегенмен сценарий авторы әрі режиссер Қазақстандық еді; барлық дерлік рөлдердің орындаушылары да (қысқа мәскеулік бөлігін қоспағанда) Қазақстандық, картина Алматы маңында түсірілген, атқарушы продюсер Алия Мендыгожина да өзіміздікі. Ең бастысы – бұл өте қазақстандық оқиға. Нәтижесінде, біршама ұзаққа созылған талқылаудан кейін, жасырмаймын, фильмді номинацияға ұсыну керек деген шешім қабылданды.
Одан әрі Заки Абдрахманованың «Сеанс» журналына берген сұхбатынан үзінді келтіріп өтейік:
— Сіз де басты кейіпкер сияқты Қазақстаннан Мәскеуге көштіңіз. Қазір өзіңізді қай мәдениетке көбірек тиесілі сезінесіз?
— Мен орыс тілінде ойлаймын, орыс әдебиетімен өстім. Қазақшаға қарағанда, орысша әлдеқайда жақсы сөйлеймін, бірақ соған қарамастан қазақ болып қалдым. Бұл ішкі қақтығыс тудырады. Өзіме «Мен өзі кіммін, орыспын ба, қазақпын ба?» деген сұрақ қоятынмын. Бұл тек қан-текке қатысты сұрақ емес, бұл – болмыс мәселесі. Жасым ұлғайған сайын қазақ мәдениетіне қайта тартыла түсетіндей көрінемін. Бұл ажырау эмиграциядан кейін ерекше қатты сезіледі. Ресейде тұрсам да өзімді жүз пайыз орыс сезінбеймін. Бірақ өзімді қазақ ретінде де толық сезінбеймін, өйткені көзқарастарым мен ойларым өзгеріп кетті.
Жеті номинацияның ішінде «Папа умер в субботу» бес жүлдеге қол жеткізе алмады. Лаура Турсынканова Айко рөлін сиқырлы түрде, сырттай жеңіл әрі еркін, сомдады. Бірақ биыл «Игроманка» фильміндегі жарқын Гузель Жаннан озу мүмкін емес еді. Дәл осыны өзінен сәл ғана үлкен «өгей қыздың» жесірін ойнаған Самал Еслямова туралы да айтуға болады, алайда Аида Курмангалиеваның «Ауру» фильміндегі рөлі тым әсерлі болды. «Үздік актерлік құрам» номинациясындағы жеңіс те «Ауру» фильміне бұйырды, бұл – орында нәтиже.
Әрине, «Папа умер в субботу» «Үздік дебют» номинациясына енді. Бұл санатта бәсеке өте жоғары болды, бірақ Думан Еркимбек Qaitadan фильмімен фантастикалық, мәні жағынан блокбастер саналатын «ауыр салмақты» алып шықты. Меніңше, дәл осы нәрсе дауыс беруге әсер етті. Режиссерлік номинацияда «Болмаған балалық шақ» лентасын нәзік әрі дәл қойған Айдын Сахаман көш бастады. Бәлкім, кей тұстары балаң, аңғал әрі баяндауға құрылған кино болуы оның басты номинацияда жеңіске жетуіне кедергі келтірген шығар, бірақ режиссурасына, деңгейі мен орындалуына мін таға алмайсың. Ал жеңіс әкелген екі номинацияға келсек. «Үздік сценарий». Ересек адамның балалық және жастық шағы өткен жерлерге қайта оралуы туралы оқиға өз алдына жаңалық емес. Бірақ Зака Абдрахманова мұнымен шектелмейді: біріншіден, ол қазір әлеуметтік желіде айтылатындай, гештальттарды жабу туралы, екіншіден, әлемдер арасындағы тепе-теңдік туралы хикая жазады. Айко сыныптастарымен кездеседі, анасымен сөйлеседі, әкесімен қоштасады, дәлірек айтқанда, ойша қоштасады және оның жанын мазалаған елестердің бәрі дерлік тыныштық табады. Бірақ маған әр әлемнің: «прогрессивті-заманауи» да, «дәстүрлі-ортодоксалды» да өз жақсы жақтары бар деген идея көбірек әсер етті. Ал өмірлік үйлесім сол екеуінің түйіскен тұсынан табылуы мүмкін.
«Сыншылар таңдауы» құрылған кезде, «Алтын глобус» үлгісімен драмаларды комедия, мелодрама, фантастика, хоррор, триллер және басқа жанрлардан бөлек қарастыру туралы шешім бірден қабылданған еді. Әр номинацияның маңызды екені түсінікті, бірақ «Үздік фильм-драма» санаты әрқашан ерекше тұрған. Биыл, тағы бір инсайд, негізгі бәсеке «Әбіл» және «Папа умер в субботу» ленталары арасында болды. Бәсеке өте тартысты өтті.
Заки Абдрахманованың фильмі неге жеңіске жеткені туралы жеке пікірімді айтайын. «Әбіл» де тамаша сценарийі, актерлік жұмыстары және басқа да мықты тұстары бар ерекше кино. Дегенмен бұл фильм өткен шақ, оның жаралары және оларды қайта пайымдау туралы туынды. Ал «Папа умер в субботу» болса заманауи, таныс, әсер ететін әрі көп жағынан әмбебап оқиға. «Әбіл», меніңше, ең алдымен, Қазақстанға түсінікті фильм. Ал «Папа умер в субботу» болса өз тамырын сезінбей жүрген, өзінің кім екенін түсінуде сәл адасқан және осы дағдарыстан шығуға тырысқан адамдар туралы. Нәтиже шығуы міндетті емес. Бірақ байқап көруге болады.